Proeftuinen Democratie en Burgerparticipatie

Onderdeel: Burgers Beoordelen en Beslissen

door Arjen Nijeboer

Het referendum is in Nederland in opkomst. Sinds 1991 werden meer dan 90 lokale referenda gehouden over onderwerpen variërend van gemeentelijke herindelingen en bouwprojecten tot zwembaden en verkeersplannen. De opkomst hierbij benadert gemiddeld die van de raadsverkiezingen, of overtreft deze soms ruim. Het aantal gemeenten en provincies dat een referendumverordening heeft ingesteld, neemt nog elk jaar toe. In 2005 volgde het eerste landelijke referendum over de Europese Grondwet, waar 7,7 miljoen Nederlanders (meer dan twee keer zoveel als bij de Europese Parlementsverkiezingen in 1999) aan deelnamen. Dit maakt het referendum de meest toegepaste democratische vernieuwing in Nederland.

Dit past in een internationale trend: het aantal gehouden referenda in Europese staten verdubbelde van 1990-2000 ten opzichte van het decennium ervoor. Ook in staten die al 100 jaar een min of meer ongewijzigd referendumsysteem hebben, zoals Zwitserland en veel Amerikaanse deelstaten, is het aantal door burgers aangevraagde referenda de laatste decennia fors gegroeid.

Lokale voorbeelden

In Groningen zamelden burgers in 2001 voldoende handtekeningen in voor een referendum over de vernieuwingsplannen voor de Grote Markt. Nadat deze plannen in een hoog oplopende referendumcampagne waren afgewezen, maakte de gemeente nieuwe plannen en schreef hier in 2004 zelf een referendum over uit. Hierbij stemde een meerderheid voor. Ook in Enkhuizen en Wormerland steunde een meerderheid van de bevolking gemeenteplannen waartegen bepaalde burgergroepen te hoop liepen.

In Middelburg kwamen de politieke partijen niet uit het probleem hoe met de nieuwbouw voor een theater om te gaan, terwijl de huizen verzakten en de bouwput vol water liep. Een vijfkeuzereferendum in 2006 zorgde voor een doorbraak: een breed gedragen beslissing om voorlopig alleen het huidige stadstheater te verbouwen.

Nijmegen laat zelfs toe dat burgers niet alleen ‘ja’ of ‘nee’ kunnen zeggen tegen raadsbesluiten (correctief referendum) maar ook zelf voorstellen ter stemming kunnen brengen (volksinitiatief). In 200? werd het eerste volksinitiatief in Nederland gehouden, over herbouw van een donjon.

Lessen leren uit ervaringen

Op sommige referenda kwam forse kritiek. Vaak was dit terug te voeren op gebrekkige of onduidelijke spelregels, onwennige houdingen van colleges en raadsfracties in referendumcampagnes, of verkeerde verwachtingen ten aanzien van referenda. Veel bezwaren kunnen worden ondervangen door een goede opzet en eerlijke, burgervriendelijke spelregels. Als de spelregels door de grote meerderheid als open en eerlijk worden ervaren, krijgen anti-politieke sentimenten veel minder kans en gaat het publieke debat waar het over moet gaan: de inhoud.

Daarom is het zo belangrijk dat er lessen worden getrokken uit eerdere ervaringen. Het referendum is immers in Nederland nog een relatief jong fenomeen, en bovendien een fenomeen dat – in tegenstelling tot andere participatie-instrumenten die meer binnen de logica van het vertegenwoordigende bestel vallen – zich niet altijd aan de oude, vertrouwde regels houdt.

Lokale proeftuinen

Gemeenten en andere maatschappelijke partijen kunnen zelf een proeftuin op dit terrein beginnen. Wij willen hen daarin ondersteunen met adviezen, werkconferenties en contacten. Projecten kunnen worden gemonitord en geëvalueerd door universiteiten en hogescholen die in het project deelnemen. Hiervoor worden afspraken op maat gemaakt.

Een van de zeven professionals die samen de Initiatiefgroep Democratisch Boeket vormen, ondersteunen en begeleiden de opzet van een proeftuin. Gedurende de duur van de proeftuin (die bij voorkeur wordt uitgevoerd in de periode tussen september 2008 en mei/juni 2009) worden voortgangsgesprekken gevoerd met de lokale initiatiefnemers en coördinatoren.

Zij brengen de trekkers van een proeftuin tevens in direct contact met een netwerk van (ervarings)deskundigen en meedenkers uit diverse gemeenten en organisaties. Twee keer per jaar wordt een werkconferentie georganiseerd waarin de ervaringen die worden opgedaan in de verschillende proeftuinen met elkaar worden vergeleken en uitgewisseld.

De gemeenten die deelnemen worden tevens betrokken bij de opzet van het Democratisch Keurmerk dat wij in de loop van 2009 ontwikkelen als toetspunt en inspiratiebron voor de gemeenteraadsverkiezingen van voorjaar 2010.

Wij vragen aan de gemeente die willen deelnemen een bescheiden bijdrage van € 10.000 (voor kleinere gemeenten is een ietwat lager bedrag bespreekbaar) en de inzet van een gemeentelijke coördinator/projectleider die het proeftuinproject samen met actieve bewoners van de grond wil trekken.

Arjen Nijeboer is coördinator van het Referendum Platform. Hij adviseert sinds 1999 gemeenten, media en burgers omtrent het organiseren van lokale referenda en burgerinitiatieven. Ook verrichte hij onderzoek naar lokale referenda in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Hij schreef diverse publicaties over referenda, waaronder opiniebijdragen in de landelijke kranten en vaktijdschriften, analyses voor European Constitutional Law Review en de Franse denktank Notre Europe over het Nederlandse EU-referendum, een bijdrage aan de bundel van M.D. Waters & B. Kaufmann, Direct democracy in Europe (Durham 2004) en, samen met Jos Verhulst, een tweede herziene versie van Directe democratie: feiten, argumenten en ervaringen omtrent het referendum (Brussel 2007), die is vertaald in 6 talen.